Banja e Vranjës Dardane në mes të Preshevës dhe Nishit dhe lidhjet me shqiptarër

725

imageShkruan: Mr.Xhahit RAMADANI

Pozita gjeografike e Banjës
Dymbhjetë kilkometra në juglindje të Vranjës, në lartësin mbidetare 410 metra, në luginën e Banjës gjeri në Moravën Jugore shtrihet Banja e Vranjës.
Ësht e rrethuar me kodra dhe bimsa (pyje) të dendur që pengonin dëpertimin e ernave të ftohta nga mali I Besna kobillës. Përreth banjës rrjedh lumi me uj të nxeht, Banjshtica dhe derdhet në lumin e Moravës Jugore.
Banja e Vranjës me rrethin e botën ka lidhje të mira rrugore dhe hekurudhore. Stacioni hekuror ësht ma pak se tre kilometra prej Banjës. Aotstrada e ashtuquajtur “Vëllazrim Bashkim”që lidh Beogradin me Shkupin-Athinën ësht larg Banjës më pak se 5. Km. Per një orë udhtim me vetura arrihet në Nish, Shkup,Prishtinë dhe aeroportet e tyre.

imageBanja e Vranjës
Historiku i banjës
vranjjffBanja e Vranjës është ndër banjat më të lashta në Sërbi. Atë e ka zbuluar njeriu primitive në epokën e prahistorisë. Banja e vranjës edhe si venbanim është I lashtë. E kan themelua Dardanët, pasardhësit e cilve janë Shqiptarët e sotëm.Teritori ku ku sot shtrihet Vranjska Banja në Antik ish pjesë e Dardanisë, shtet i cili shtrihej nga, Naisusi (Nishi) në veri e gjer në Kuks në jug duke e përfshirë territorin e Republikës së Kosovës së sotme e krahinave të tjra Skupi (Shkupin) dhe rjedhën e sipërme të Vardarit.
Dardanët si banorët e parë të Vranjska Banjës përmenden edhe në burimet Serbe:-Aty,qëndruan Dardanët, Trakët ,Ilirët, Keltët, Rromakët Bizantinët….” (”Tu su boravili : Dardanci, Tračani, Iliri, Kelti, Rimljani, Vizantinci…”)
Në lokacionin e vendbanimit të dikurshëm prahistorik, Romakët ndërtuan vendbanimin termal.Në anën e dhjatht të lumit Banjshtica ata ndërtuan objekt për vëzhgim, Observator. Kjo kullë e rojeve kish formë të rrumbullakët me perimetër 2,5 m. Në anën e djathtë të lumit ish kalaja. Edhe sot shihen themelet e kalasë, ku gjinden gur,tulla, gypa të botës, copa enësh nga bota, qeremide të kohës Romake.
Në anën e majtë të lumit, në maje të kodrës gjendej qyteti Izom i ndërtuar në kohën Bizantine (N.Spasiq,Vranjska Banja,f.11.).Gjatësia e murit ishte 60 m e gjërsia 10. Para mureve kish llagëm që bën fjalë për strategjin mrojtëse të qytetit. Trashsia e mureve ishte nga 1-1.40 metra. Ndër këti qyteti është gjetur një kanal që nuk i gjindet skeji. Në kanal jan gjetur gjurmë nga jeta njerzve.
Në vendin ku perzihej uji i i nxeht valë me ujin e ftoft grat lanin rrobe.

imageEmri i banjës
vranjjjMegjithse, Banja si vend shërim u bë e njohur në kohën e shtetit mesjetar Serb, reputacionin e madh e ka arritur henez gjat administrimit Osmanlin. Në të dhënat e shkruara Vranjska Banja, për herë të parë përmrndet në vitin 1412 klur Princi Musa e pushtoi dhe bëri kërdi.Turqit, banjën e quajtën Ilixha (Ilica),që do të thot:1.Burim i ujit të nxeht valë, 2.ndertesë që ka mbi kube,objekt i quajtur banjë.
Serbët emrin banjës i a dhan në bazë të qytetit më afër të saj Vranjska Banja.
Në mbarim të shekullit XVII,gjatë luftrave Turko- Austriake të vitit 1689-1690,Austriakët në banjë hapën kampe përqëndrimi. Pasë disfatës së Austriakve banjën e shkatrruar gjat luftimeve Turqit filluan përsëri ta rindërtojn. Qor Mehmed pasha Gjinolli, i cili sipas Sdabit Ukës ish me prejardhje Shqiptare, në shekullin e XVIII ndërtoi dy bazena. Biri i ti Hysein pasha ndërtoi bazenin e tret për ujë të sulfurit.

imageBazeni i Hysein pashës
vrasnakss
Hysein pasha i Vranjës ishte njeri energjik dhe ndërmarës. I rrept dhe i ashper mbi të gjitha grabitqar. Syri i ti nuk ngopej me pasuri. Mbante tokat më të mira në dy anët e lumit Morava në fshatrat e Luginës së Vranjë. Kështu çifllëqet e ti të mëdha shtriheshin në fshatrat: Llopardincë, Rataj, Gramagjë, Lepenicë, Rakovcë,Turi, Romanovce e poshtme, Jovac, Kukavicë, e në Vratagosht të epërm. Angazhonte fshatarët për të nxjerr arë nga lumejtë. Në manastirin Shën Prohor Pçinjski ruante me momçi 1.000 dhi. Atje prodhohej djathi i dhive cilin pasha e shiste. Në kohën e ti kan punuar edhe xehroret në pashallukun e Vranjës. E kish zakon edhe me u lavdru. Me një takim në konakun e ti në Vranjë me konzullin Anglez në Selanik i a kish hapur arkën. Konsulli ish befasu me sasin e monellave të arit.
Duke parë mundësi përfitimi ai edhe në Banjën e Vranjës ndërtoi një banjo e cila mori emrin e ti.
Bazeni (banjoja) e Hysein pashës kishte formë katrori. I gjatë 20 i gjërë 14. hapa. Në bazen hyej përmes shkallëve. Gjat larjës uji i nxeht termal përzihej me të ftoftin .Kur arrihej temperatura 34 shkallësh që e duron trupi i njeriut përdorej për larje.Banja ishte pronë e Hysein pashës së Vranjës (Mr N.Spasiq,Vranjska Banja,Vranje,1997.f.17.)Hysein pasha shpesh vinte në banjë bënte mbikqyrjën dhe e kalonte kohën. Në at kohë banorët e Banjës ishin kryesisht romët.
Megjithse uji me sulfur e hekur shëronte njerzit vinin për tu shëruar nga sëmundjet më të ndryshme , gjerë në vitin 1860 ata nuk kan pasur ven ku me u vendos. Atë vitë në Banjë u ndërtua një han dhe një objekt me tri dhoma ku vendoseshin pacijentët. Hani ka qenë tri kilometra larg banjës.
Legjenda mbi banjën
Cilësit terapeutike të banjës zbuloi njeriu prahistorik. Nën banjën e sotme shtrihej fusha plot shelgjesh e rakita mbi cilët ngritej avulli i shpeht dhe mjegulla. Nga batllaqet e banjës rritej bari i madh dhe shieshëm. Andaj aty kullotnin një mori kujaj.Në mesin e tyre kish edhe kuaj të smuar që nuk mundeshin të ngreiten në këmb. Atyre askush nuk i vinte veshin duke menduar se në puset e banjës do ta gjejn fundin e jetës. Por një ditë për çudi kulët e sëmuar që kullotnin bari të shieshëm shtrir dhe duke u lar ne pusat e banjës një dit u ngritën në kambë.Filluan të nganin napër balt sikur donin me e testu shëndetin dhe a u është kthyer fuqia e dikurshme. Dita ditës kuajt që ishin me këm të smuar e nuk mundeshin të qëndronin në këm u shëruan. I u kthye vetbesimi. I u kthy kasi(vrapimi) i vjetër. Duke nga filluan të fluturonin e të bënin gara me kuajt më të ri e më të shpejt. Njerzit që panë kët mrekulli kuptuan se kuajt u shëruan duke u larë në pusat e ujit nxeht. Më pasë edhe njerzit që vuanin ngsa sëmundja e këmbëve filluan ti mbanin këmbët në ujin e nxeht.
Banorët e fshatrave për rreth kanë vërejtur se njerzit që jetonin në kasolla me lagështi kurr nuk kan u kan dhimt këmbët. Andaj, edhe ata fillojn me ardh dhe me u larë në pusat me ujra të ngroht. Ky lokalitet aq ka qen i pasur me ujara termale, pak me gropu me largu dheun apo zallin nga sipërfaqja e tokus shpërthente uji i ngroht shërues dhe avulli. Kështu këto puset nga buronte avulli dhe uji ngroht u bën shpejt të ndim si puse shërues.
Cilësit shëruese të banjës
Banja e Vranjës, është ndër banjat e radha me cilësi shëeuese në vend dhe një ndër banjat me uj më të nxeht në Evrop.
Uji i kësaj banje shpërthen nga mrendija e tokës prej 10 burimeve. Ka temperatur prej 94-110 shkalë C, me kapacitet 140 l në sekond.
Cilësit termale të banjës nuk shquhen vetm me ujin e temperaturës së lart ,oto reflektojn me përbërjën e ujit të pasur me minerale, sulfur dhe alkalin mesatare. Banja e Vranjës, me sukse ndihmon në shërimin e gjitha formave të smundjeve reumatizmit, smundjet neurologjike ,gjendjet postt-traumatike, sëmundjet e organeve të tretjës, sëmundjet gjinikologjike e të likurës.
Banja e Vranjës është ndër Banjat e rralla, që mban namën e Banjës së Mretit. Në vitin 1901, në kët banjë ka ardhur pëe shërim mbretresha Draga Mashin. Kurse, në vitin 1914. Mreti Petar Karagjorgjeviq, ka ardhur me u mjekua nga smundja “kostobolja”(dhimtat e eshnave).
Në qendër të banjës gjendet hoteli “Zhelezniçar” me 42 dhoma dhe 9 apartamente.Gjithsej 120 i ka në disponim për mysafirët. Hoteli është i ndërtuar në vitin 1988, edhe tani prezenton instituzcionin e specializuar medicinal,që është shtylle zhvillimit të komunës. Me kushtet që u ofron pacvientve meriton respekt.
Banja e Vranjës ofron shërbime mjeksore Numr një në Evropë: hidroterapi, kinesis, elektroterapi, Magnetotherapy, masazh, sonotherapy, thermotherapy, phototherapy dhe Laser terapi.
Popullsia
Regjistrimin e parë të popullsisë në Vranjska Banjë e bër Osmanlinjët në vitin 1519.Sipas ati regjistrimi popullata e Banjës së Vranjës aso kohe ishte e përzier. Janë regjistruar 20 familje krishtere dhe 1 familje muslimane. Pesë të pamartuar dhe një vejushe. Regjistrimet Osmane lidhur me popullsin jepnin shënime sipas përkatësis fetare musliman dhe krishter. Andaj, rreth origjinës së popullsisë muslimane në Banjëjn e Vranjës, në Vranjë, e vendet tjera ku ata kanë jetuar vështir ësht të thuhet se kanë qenë shqiptarë apo turq. Veç kësaj popullatën shqiptare nuk duhet kërkuar vetëm tek popullata muslimane, por edhe tek ajo krishtere ortodokse e katolike. Duke u bazuar në defteret Osmane A.Stojanovski thot:“Mendoj se një gja e ngjajshme ka ndollur edhe me një pjesë të popullatës Shqipare si popullat më e lashtë. Defteret Osmane bëjn fjalë për prezencën e Shqiptarve në kohën paraosmane dhe që nga regjistrimi i parë që ata e bënën në vitin 1519..(“Dokazano prisustvo Vlaha u predosmanskom periodu ostavilo je tragova i u XVI veku, mada je bila izvršena njihova slovenizacija.”). Por, Shtypja e pushtetit mesjetar Serb ishte i egër. Si pasoj e shtypjës është e mundur që në rrethana të ndryshme shqiptarët e këtyre vendeve të kishin kaluar në fen ortodokse, por ata me xhelozi e ruajtën gjuhën zakonet dhe vetën e konsideronin shqiptarë.
Në defterin e regjistrimit të vitit 1570 regjistruesi jep këto detaje reth banorve të Vranjës. Ai, si banor të qytetit ka evidentuar Sulejmanin nga Anadolli(Anadollu) me birin e martuar Ahmetin dhe birin e pamartuar Mirzën, si dhe Kara Mustafa Arnautin, me birin e pamartuar Memijën. Në të njejtin regjistrim të vitit 1570 në fshatin Maçkaticë është vërtetu mesiguri prezenca e Llazar Arbanasit dhe Pejës Arbanasit. Kurse, në fshatin Moshtanicë është evidentuar shqiptari musliman, Alija biri i Arvanidit. Këto shenime shum të vlefshme Osmane hodhin posht tezën e ca shkenctarve Serb tëshkollës Cvijiqit e të J. Trifunovskit dhe ithtarve të ti i cili thot:”Za vreme turske vladavine Vranjska kotlina je bila zahvaćena i veoma znatnim doseljavanjem muslimanskih arbanasa. Oni su se počeli širiti pred kraj XVIII, a naročito u toku XIX veka sve do oslobođenja 1878.godine. Arbanasi su se većinom silom naseljavali među srpsko stanovništvo, izgonili ga iz njegovih sela, otimali zemlju, stoku i žene.“ se shqiptarët kanë ardhur në Luginën e Vranjës gjatë sundimit Turk në fund të shekullit XVIII e veçançrisht gjatë shekullit XIX gjerë në vitin 1878. Sipas ti, Arbanasët-shqiptarët këto vende i kanë zën duke i ndjekur me forcë banorët serb nga fshatrat u a kan uzurpuar tokat, ua kan grabit baktin dhe grat.
Haki Fetahu”Leska”, trgtar i Trnocit më ka rrëfyer se fshati që Serbet e quajn Ranutovac,e gjendet në rrugën e vjetër në mes të Vranjës e Vranjska Banjës turqit e kan quajtur Arnaut ovasi –Fusha e Arnautve-Shqiptarve. Gjat shqiptimit bashkëtigllorja R ka dalur para zanorës A dhe u krijua emri fshatit Ranutovac. Në lidhje me këtë prof.R.Ismajli thot:”Mendojm se ky emër vendi duhet të lidhet me emrin komëtar –trajtën turke arnaut,….
Vazhdimsia Iliro-Dardane e Shqiptarve, në Luginën e Vranjës, andaj edhe në Banjën e Vranjës, është një fije e hollë e e gjatë napër shekuj, duke e përfshir Nishin e Toplicën, gjer tek burimi i Lumit qe edhe sotë quhet Arnauta, që buron nën malin Javor në trkëndshin e komunave të Sërbisë Lindore: Boljevac,Knjazhevac dhe Zajeçar, gjegjësisht kufit verior të Dardanisë Antike.
Gjat periudhës Osmane, në Banjën e Vranjës kanë ardhur me u larë, e me kërkuar shërim Shqiptarët e fshatrave për rreth.
Mehmed Spahija në Banjën e Vranjës mbledhte tatimin nga mullinjt. Kurse, zëvendësi i kadijës së Vranjës Hasan Halife dhe Iskender Spahija kishin ndërtuar mulli në lumin e banjës. Në kohën e Hysein pashës, gjatë shekullit XIX banor të perhershëm të Banjës së Vranjës ishin kryesisht romët. Ata shfrytëzonin ujin e nxeht dhe e ulnin konopin. Posë kësaj uji inxeht i banjës që ka temperatur të lartë që edhe gjtë stinës së dimrit mundet të shfrytëzohet për bazen të hapur. Gjat dimrit të ftoht kur romët muk kishin dru me kall stufën rrëfehet se ditët ti kishin kaluar në ujin e nxeht të banjës që rrjedhte si lum.
Sipasë Regjistrimit të popullsisë së vitit 2002 në Serbi, Vranjska Banja ka psur 5.882. banor. Prej tyre të rrituar 4.437 me moshë mesatare 35,5 vjet gjeni mashkullore, kurse 36,1 të gjenisë femrore. Në kët vendbanim jetojnë 1719 familje, me nga 3,42 antarë. Struktura nacionale e popullatës së Banjës së Vranjës është:Serb: 4.118 b.-70,01%; Rom:1625 b.-27,62%,të tjrët jan më pak se 1 %: Bullgar, Malazias,Maqedon, Kroat, Jugosllav, Ukrainas e Gjerman.
Vranjska banja, vend dëfrimi, zefki e ashiku!
Në vitin 1962 është kryer Autostrada “Vllaznim bashkim “që kalonte afër Banjës. Së shpejti u asfalltua edhe rruga nga autostrada gjeri në banjë. Kështu, Banja e Vranjës u lidh me komunikacion rrugor me qytetet ne veri Leskocin, Nishin dhe në Jug Bujanocin, Preshevën Kumanovën e Shkupin. Rrugtimi për në banjë u bë më i shpejt.
Në dy anët e rrugës nga stscioni hekurrudhor para 150 viteve Osmanlinjët kishin mjell gështenja të egra.Vegjetacioni i bujshëm e kish bër të vetën. Majet e degëv të gështenjave të njens an të preknin medegët në anën tjetër. Gjeri në banjë afër 3 kilometra kalohej nëpër tunel prej degve e gjetheve që udhtimin e bënin të hareshëm. Në hyrje të banjës gjendej objekti i parë hotelijer restorant “Kosova”.
Aty ku mbaronte rreshti i gështenjave fillonte parku i gjelbërt i rregulluar për merak. Në kompleksin e parkut te gjelbërt ishin të mbjedhura pisha të bukura, spruçe e plepa. Mbi vendin ku buronin ujrat termal shtrihejk nji rrip pyjesh gjethrënës. Parku e ndante pjesën termale të banjës. Në mbarim të parkut nga gypat e amortizuar ngritej avulli. Nga uji i nxeht përhapej era e sulfurit. Janë këto shenja se po i ofrohemi burimeve termale ku gjendej Spitali specijal për rehabilitim Vranjska Banja. Më pas, vazhdonte hoteli Zhelezniçar. Në vendin kinemasë së dikurshme,salla e saj u adaptua në restoran modern i quajtur ”Kiçer” në vitin 1976. Rreshti i gështenjave të egra të mjellura që nga koha e Osmanlinjve, që degët e livarura të njenës anë preknin anën tjetër duke krijuar tunel flladitshëm prej gjetheve e degve për udhtim e shëtitje në këmbë, parku bukur i rregulluar, pishat dhe vegetacioni i bujshëm në kodra, objektet percjellse tuistike hotelet, restoranet, uji i shërueshëm ajri i pastërt dhe qetësija e kishin bër Banjën e Vranjës si Oazë të , shëndetit, qetësisë, dëfrimit zfkit e ashikut!
Koshtana dhe tradita muzikore në Banjë
Banja e Vranjës ka tradit të gjatë muzikore. Që nga perandorija Osmane. Agallarët e Vranjës duke i u shmang syrit të keq e thashethameve të çarshis bënin qejf në çifllëqet e tyre në Sobinë, mullinjët e tyre por më tepër vinin në Banjën e Vranjës.
Në Banjë të Vranjës ka lindur këngëtarja e famshme rome, Malike Emin-oviq, e quajtur Koshtana, cila me bukurin mahnitse e zërin si bylbili, inspiroj shkrimtasrin e njohur të Vranjës Borisav Stankoviq, dramën që konsiderohet kryevepra e ti ta titulloi me emrin e saj Koshtana. Me këngë dhe za fantastikë, loj artistike, bukuri të jashtëzakonshme Koshtana kishte ndezur zemrat e të rinjve e pleqve dhe si të mar vraponin pas saj. Të rinjët të përfitojn simpatin dhe dashurin e saj e pleqt ti kënaqin syt e të fladisin shpirtin. Pasë saj në Banjë vinte edhe shkrimtari Borisav Stankoviq, ta ndëgjoj dhe në këngën e saj gjeje ilaç për shpirt cili qanë për rinin që po iket.”Dolazio je u Banju i Bopra Stanković da je sluša i da u njenoj pesmi pronađe lek za plačno srce i mladost koja odlazi“ Bora fshonte e Koshtana këndonte:
Da znaješ, mori, mome, da znaješ- Me ditë, moj gocë ,me ditë
kol’ka je žalba za mlados’, – sa më dhimbet që na shkoi rinia
kol’ka je žalba za mlados’… – sa më dhimbet që na shkoi rinia
Koshtana e re e bukur, senzuale me za fantastik, ka zgjuar interesim tek shum muzikolog e kritik letrar cilët shkruatën për zërin e saj, lojën dhe artin e saj. Kur Koshtana me defë luante çyçekun shpesh duke kënduar në Turqisht:
2x Çifte,çifte paytonları – Në çift pajtona
2x Gönderdim sana, – Të dërgova ty
2x Gönderdim sana hanim kız – Të dërgova ty,vajzë hanëme
2x Darıldin bana. Mu hidhrove mu.
2x Başinaki pırlantayi- Përllantën në kokë
2x Ben aldım sana- Unë ta bleva ty
2x Ben aldim sana ,hanım kiz- Un ta bleva ty
2x Darilma bana. – Mos mu hidhro mua.
2x Oka oka leblebiler- Oka, oka, leblebija
2x Yedirdim san Të dhash me ngrën ti
2x Yedirdim sana Malikem Të dhash me ngrën Malike
2x Darilma bana. Mos mu hidhro mua.
2x Oka, oka, lokumlari, Oka,oka llokuma
2x Getirdim sana Të pruna un ty
2x Getirdim sana Malikem Të pruna un ty Maike
2x Darilma bana. Mos mu hidhro mua
pleq e të ri i linte pa frym.Loja artistike e çyçekut që Koshtana e egzekutonte me ëndje, shikuesive u a mbushte shpirtin me kënaqësi. E nga zemrat e entuziazmuara shpërthente brohoritja : Edhe nji! edhe nji!…
Në verën e viti 1925 në Vranjska Banjë pasë lutjeve të shumta që i a bëjn megjithse e shtyer në moshë mbi 60 vjet pranon të luaje dy valle:Vranjankën dhe Pembe,Pembe…Në livadh, pas Koshtanës Romët që në afrsi ulnin konop formuan vallën.Koshtana në ballë filloj të luaj me taktë e ndjenja aq leht sa që dukej që qs bari nuk e ndien se dikush po shkel mbi te,nuk linte shej.\
Vallën e rënd Pembe,Pembe e luante me ëndje duke e kënduar në Turqisht:
Pembe, Pembe, benim da gönlüm sende-Pembe ,Pembe, shpirti im je zemër…
Pembe në Turqisht ka kuptimin e ngjyrës rozë. Në kët rast ka kuptimin e emrit të prvetshëm të gocës. Kurse nocioni gönül ka shumë kuptime :1zemër,shpirt; ndjenjë, shqisë, sentiment,(onda gönül yoktur-ai,ajo janë pa ndjenja;3.dashuiri,butësi,ëmbëlsi shpirtrore,dashamirësi nga simpatija i (e)lidhur (për ty),i (e)dhënë shumë pas diçkaje, besnik,e. Koshtana ka vdekur në vitin 1948. Pasardhësit e saj nipi Alija Maksutoviq e strnipat poashtu kanë qenë muzicijent dhe këngëtar të njohur.
Shtëpija e Malike Emin-oviq-Koshtanës, në Banjën e Vranjës
Edhe pasë Koshtanës Banja e Vranjës vazhdoi të jetonte me këngë e muzikë. Në çfardo kohe të shkojsh në Banjë ndëgjohej bubullima. Për tu a bër musafirve qëndrimin në Banjë më interesant dhe më të hareshëm, nga viti 1962 në Banjë filluan të organizohen disa manifstime kultuirore siç janë:
Në verën e viti 1925 në Vranjska Banjë pasë lutjeve të shumta që i a bëjn megjithse e shtyer ne moshë mbi 60 vjet pranon të luaje dy valle:Vranjankën dhe Pembe,Pembe…Në livadh, pas Koshtanës Romët që në afrsi ulnin konop formuan vallën.Koshtana në ballë filloj të luaj me taktë e ndjenja aq leht saqë dukej që qs bari nuk e ndien se dikush po shkel mbi te,nuk linte shej.\ Vallën e rënd Pembe,Pembe e luante me ëndje duke e kënduar në Turqisht: Pembe, Pembe, benim da gönlüm sende-Pembe ,Pembe, shpirti im je zemër…
Pembe në Turqisht ka kuptimin e ngjyrës rozë. Në kët rast ka kuptimin e emrit të prvetshëm të gocës. Kurse nocioni gönül ka shumë kuptime :1zemër,shpirt; ndjenjë, shqisë, sentiment,(onda gönül yoktur-ai,ajo janë pa ndjenja;3.dashuiri,butësi,ëmbëlsi shpirtrore,dashamirësi nga simpatija i (e) lidhur (për ty),i (e)dhënë shumë pas diçkaje, besnik,e. Koshtana ka vdekur në vitin 1948.
Pasardhësit e saj nipi Alija Maksutoviq e strnipat poashtu kanë qenë muzicijent dhe këngëtar tënjohur.
Shtëpija e Malike Emin-oviq- Koshtanës, në Banjën e Vranjës Edhe pasë Koshtanës Banja e Vranjës vazhdoi të jetonte me këngë e muzikë. Në çfardo kohe të shkojsh në Banjë ndëgjohej bubullima.Për tu a bër musafirve qëndrimin në Banjë më interesant dhe më të hareshëm, nga viti 1962 në Banjë filluan të organizohen disa manifstime kultuirore siç janë:
“Dani sevdaha u Vranju”-“Ditët e sevdasë (dashurisë) në Vranjë, Dani karanfila”-Ditët e karafilit” “Karanfil devojče”-„Karafil goca”,” ku përmes garës zgjidhej Goca më e bukur e Serbisë Jugore, promovimi i librave hapja e ekspozitave, ekspozita e luleve nga prodhuesit e karanfilave Holandeze etj. që e bënin jetën me përmbajtje interesante kulturore në Banjë. Në Banjën e Vranjës vinin për shërim nga Beogradi, Nishi, Leskoci, Kumanova e Shkupi.
Këto manifestime fillonin ditët e para të muajit qershor, kur bëhej hapja fillimi i sezonës turistike. Në mes të restoranit Kiçer dhe Stacionarit bina impozante. Fillimisht aty garonin orkestrat e ndryshëm bleh muzik…..kurse pika kryesore ishte zgjedhja e bukuroshës “Karajfil goca”-“Karanfil Devojçe” e kjo zgjedhje bëhej në kët mënyrë. Nga gjashtëmbdhijet gocat të lajmruara për garim juria i ka zgjedhur dhijet matëbukurat që do të garonin me u zgjedhë “Karafil goca”-”Karanfil devojče”
Kurse Goca me e bukur, Karanfil goca zgjidhej nga publiku. Fituese shpallej ajo gocë që nga publiku, prej simpatizuesve të vet merte numrin më të madh të karanfilave.Gara zgjaste deri sa të shitet karanfili i fundut.
Adhuruesit e gocave të bukura karanfilat e blerë shtyheshin per të arrritur deritek ato me ia dorzu.
Xhentëlmeni nga Trnoci
Për të nxit garën në blerjën dhe dhurimin e karajfilave konferansieri i programit përmes mikrofonit njofton:”Një djalë bujar, dordhënës bleu 50 karanfila për simpatin e vet për ta favorizuar me u zgjedh shampione”. Lajmi për gjestin e kavalijerit u përcual me duartrokitje. Një xhentëlmen nga Tërnoci pasi ndëgjoi lajmin u tha shokve:
-shka pezdhet karanfila shti aga shkoj i blej njiqind krejt i blej deri te i fundit dhe e përmbylli garën. Un e vendosi kush po zgjidhet “Karafil goca”-.Shkon te kiosku i luleve dhe shitësës i thot mi numron 100 karanfila, respektivisht gjithë, deri tek i fundit.
-gjith nuk mundeni me i çu, i thot tregtarja merne njiher gjysmën
-mundem mundem aga është i fort…i paguan dhe me dy duar mezi se i parthakon karafilat dhe niset drejtohet binës ku ishin gocat garuese. Publiku kur e shohin me at sasi të madfhe karanfila fillojn me aplaudu shum më fort në krahasim me at që kish mar pezdhijet karanfila dhe fillojn me I a hapin rrugën drejt binis.
Dhijet bukuroshet në binë që garonin për gocën më të bukur-Karanfil gocën kur pan at sasi të madhe karajfilash gjithat përqndruan syt drejt kavalijerit të Trnocit duke dëshiruar që secila prej tyre të jet simpatia e Ti. Kavalieri I Tërnocit u vu në qendër të vëmendjës. Ai ishte një bukurosh shtat lartë, i drejt me vetullat gajtan e sy të zi,ballëlart,filozofik,hundën e drejt flokët kaçurela.Kur buzqeshte I dukeshin dhëmbët e bardh të bukur si liluri. Ish, Natyra I kish falë vetëm bukuri e as një të metë.Ishte, artist i vërtet…. Alain Delon, në vend. Ecte ngadal, hap poas hapi, me dinjitet, sikur në ndonji parad. Synonte që sa më gjatë syt e publikut të jen të drejtuara tek ai. Deri sa gocat e bukur me padrurim pritnin krahun e luleve nga xhentëlmeni i Trnocit, ai me hapa elegant ecte ngadal sikur dëshironte pritjet e padurueshme të gocave ti zgjas sa më gjat,syt e bukura të tyre sa më gjat të jentë drejtuara tek aj. Të ket kohë që të vendos cilës prej dhijet gocave të bukura ti a dhuroi karanfilat. Nuk e kish leht me u përcaktua. Duke ecur shikonte gjith një nga një me kujdes, vlersonte shikimet, ato bukuri të rralla të tyre , buzqeshjet e sharmin. Vendos të jetë vendimtarë i drejt, e ti tregoj publikut se di me përzgjedh. I ofrohet gocës më të bukur, i a dorzon krahun me karanfila. Nga publiku kërcet duartrokitja me cilin kuptohej po i duartrokisin shampionës cilën e përzgjodhi dhe karafilat i a dhuroi xhentëlmeni i Trnocit. Në shenjë të faliminderimit për një krah karanfila goca e puthi e ky i tha:” Urime , në ty çëdo gjë shkëlqen nga bukurija. Por bust i ke si mjalta!” dhe vazhdoi:”për gruan dhe tokën Shiptari le kokën!”. Karafil goca qeshi, dhe i a kthej: “si xhentëlmen u dëshmove me sasin e karanfilave ,kurse bukurin natyrore mahnitse dhe bujarin shpirtrore duhet ta shplojsh…….ju meshkujt jetoni për famë e ne femrat për dashuri!”…..
Gjerisa juria numronte karafilat në binë orkestra e Bleh muzikës ekzekutonte pikë muzikore “Kërkojm qingjin e humbur” (“Tražimo izgubljeno jagnje”). Qingjin, e friksuar e të humbur duhej ta gjenin dh eta rikthejn me anë të akordeve të bukura muzikore. Kët detyr të vështir të gjetjës së qingjit e bënte “Bleh” Orkestra frymore. Përbërja e orkestrit mvarej nga pika muzikore që egzekutohej, rasi,vendi dhe fuqija e orkestrës.”Bleh “orkestra e Vranjës përbëhej zakonisht nga 8-10 muzicijent.Burija(truba) kryesore nji, burija dy, burija tre, klarinetisti, basi, basi vogël nji,basi vogël dy basi I vogul tre dhe daulla me çembele. Pika muzikore fillonte ashtu që gjithë mizicijentët shpërndaheshin në ambijentin ku egzekutohej kjo muzik afersisht dhijet metra secili larg njeni tjetrit. Në filim secili mizicijent bënte muzik solo, duke u munduar me mjeshtri magjike të egzekutimit dhe akordeve të instrumentit ta zgjoj, ta gjej qingjin ku do që të jet ta tërheq dh eta bie nnë mes të ambijentit të disponuar ta luaje lojën e vet. Kështu, një nga një garonin gjith binstrumentalistat duke filluar nga burija ,klarineti e gjith me radh. Viteve të fundit këti orkesti I u ka bashkangjit edhe saksafoni. e kur qingji I përgjigjet akordeve të muzikës dhe vjen drejt zërit nga vjen muzika athere gjith orkestri të gëzuar që e kan gjetur qingjin I a kan arrit qëllimit më gëzim e entuziazëm bëjn muzik aq të bukur e të këndshme për shpirt, siç thotë populli “edhe të vdekurin me çu nga varri”-Jehon gazeli, çuçeku turk, melodi serbe dhe rome. Kjo pik ekzekutohet kur musafirët qefleisen,janë mire të disponuar pas disa gotave të piera…Kjo pike muzikore mbetur nga koha e Turqve edhe sot ekzekutohet në dasma të rrethit të Vranjës e më gjër. Edhe sotë mbahet në mend në Banjën e Vranjës e në Vranjë ekzekutimi I kësaj pike muzikore në mënyr të mrekullueshme nga djemt e Koshtanës Qerimi e Hajdari me buri(trub) 18

Në vitin e parë( 1962), të organizimit të këti manifestimi juria pas numrimit të karanfilave me 600 karanfila tëmbledhura shpalli fituese “Karanfil gocën”,bukuroshën Sllobodanka Arsiq nga Vranja. Kët manifestim e kan përcjellë 10.000 shikus 19 ,që është numër impozant per Banjën e Vranjës, si vend i vogul.
Në Banjë të Vranjës me bër zefk vinin edhe shqiptarët e Lugonës së Preshevës. Nga Bujanoci: Enver Ramadani, me shokët Zijadin Sabedinin, Avni Jonuzin, Vaxhid e Fejzi Aliun, Farush Asllanin, Durak Rexhepi e tj. Kjo shoqëri në Vranjska Banjë shkonin të pregaditur. Në Bujanoc e blenin qingjin e pregasnin me pjekë Në Restoran në Vranjska Banj e pjeknin dhe servohej ne tavolin. Me sofër të begatshme e disponim përcilnin manifestimet garuse. E tavolinat për rreth i u mirnin lakmi …..
Nga Trnovci: Avni Mehmeti-Çorovinja, me shokët…Aj kishte status të veçant e t privelegjuar në Banjë. Gjat zgjedhjeve parlamentare për Kuvend të Jugoslavisë kishte përkrahur kandidatin e Vranjska Banjës për deputet federativ, Dushan Devexhiqin-Zhika, në vitin 1968, i cil fiton zgjedhjet .Gjat festimit të fitorës prej veturës e deri në restoran masa e mbledhur Avniun e kan bajt në duar. Avniut në hotel jo vetëm serbët që silleshin si kbadahi, por as polici nuk guxonte me i a prish timin e duhanit eventualisht edhe nëse dikush nga shokët e ti e bënte nën ndikimin e alkoholit ndonji ekces. Pos ati, nga Trnoci vinin Ramadan Ahmeti Daci, Hamdi Daci, Shaban Xheladini, Ilmi Sulejmani, Selim Crni, Salihi i Malës, Dema i Bazit e tjerë. Nga Rainca i përhershëm ishte Ibra i njohur. Nga Presheva Selim Selimi, Jashar Selimi, Mehmetaki Jusufi, Sami Qerimi, Durgut
Krashnica, Hasan Hajrullahu, Vebi Dasa, Dema mësuesi e tj. Këtu në Vranjska Banjë duke i zbrazur gotat e rakisë me meze të pasur, shpesh hartohej dhe vendosej politika kadrovike në komunat e Sërbisë Jugore. Punët e krryera me sukses i përcillte kënga dhe vallja…..Vranjska Banja ishte ndime me këngëtare të bukura dhe muzicijent profesionist.
Me kalimin e kohës, manifestimet kulturore në Banjën e Vranjës bëheshin më përmbajtësore dhe me program më të begatshëm.Manifestimi që dikur quhej”karajfil goca”(karanfil devojče” u riemrua „Mretresh e karajfilit“(„Kraljica karanfila“)Prej manifestimit që në vitin 1962 ishte dy ditor u shëndrua në manifestim gjasht ditorë e në vitin 1995 dy javë.
Në vitin 1962 gocat garuese të provincave patrijarhale skuqeshin duke dalë në binë par publikut. Në vitin 1994 ato defilonin në bikini.Në spektaklin e vitit të përmendur që mbahej në restoranin “Kiçer” të Vranjska Banjës ishin shitur 13.000 karanfila. Me gjith se ishte mbushur çdo cep i restoranit numrin kaq impozant(13.000), ishte e pa mundur të hyn në sall. Me karanfila të dhuruara nga publiku “Mbretresh e karajfilit” u zgjudh Lidija Kovaçeviq,nga Presheva. Në nder të fituesës në vazhdim këndoi kënëtarja e mirnjohur e melosit jugor Hysnije Rexhepova.
“Dani sevdaha u Vranju”-“Ditët e sevdasë (dashurisë) në Vranjë, Dani karanfila”-Ditët e karafilit” “Karanfil devojče”-„Karafil goca”,” ku përmes garës zgjidhej Goca më e bukur e Serbisë Jugore, promovimi i librave hapja e ekspozitave, ekspozita e luleve nga prodhuesit e karanfilave Holandez e tj.që e bënin jetën me përmbajtje interesante kulturore në Banjë. Në Banjën e Vranjës vinin për shërim nga Beogradi, Nishi, Leskoci, Kumanova e Shkupi.
Këto manifestime fillonin ditët e para të muajit qershor, kur bëhej hapja fillimi i sezonës turistike. Në mes të restoranit Kiçer dhe Stacionarit bina impozante. Fillimisht aty garonin orkestrat e ndryshëm bleh muzik…..kurse pika kryesore ishte zgjedhja e bukuroshës “Karajfil goca”-“Karanfil Devojçe” e kjo zgjedhje bëhej në kët mënyrë. Nga gjashtëmbdhijet gocat të lajmruara për garim juria i ka zgjedhur dhijet matëbukurat që do të garonin me u zgjedhë “Karafil goca”-”Karanfil devojče” Kurse Goca me e bukur, Karanfil goca zgjidhej nga publiku. Fituese shpallej ajo gocë që nga publiku, prej simpatizuesve të vet merte numrin më të madh të karanfilave.Gara zgjaste deri sa të shitet karanfili i fundut.
Adhuruesit e gocave të bukura karanfilat e blerë shtyheshin per të arrritur deritek ato me ia dorzu.
Xentëlmeni nga Trnoci
Për të nxit garën në blerjën dhe dhurimin e karajfilave konferansieri i programit përmes mikrofonit njofton:”Një djalë bujar, dordhënës bleu 50 karanfila për simpatin e vet për ta favorizuar me u zgjedh shampione”. Lajmi për gjestin e kavalijerit u përcual me duartrokitje. Një xhentëlmen nga Tërnoci pasi ndëgjoi lajmin u tha shokve:
-shka pezdhet karanfila shti aga shkoj i blej njiqind krejt i blej deri te i fundit dhe e përmbylli garën. Un e vendosi kush po zgjidhet “Karafil goca”-.Shkon te kiosku i luleve dhe shitësës i thot mi numron 100 karanfila,respektivisht gjithë, deri tek i fundit.
-gjith nuk mundeni me i çu, i thot tregtarja merne njiher gjysmën
-mundem mundem aga është i fort…i paguan dhe me dy duar mezi se i parthakon karafilat dhe niset drejtohet binës ku ishin gocat garuese. Publiku kur e shohin me at sasi të madfhe karanfila fillojn me aplaudu shum më fort në krahasim me at që kish mar pezdhijet karanfila dhe fillojn me I a hapin rrugën drejt binis.
Dhijet bukuroshet në binë që garonin për gocën më të bukur-Karanfil gocën kur pan at sasi të madhe karajfilash gjithat përqndruan syt drejt kavalijerit të Trnocit duke dëshiruar që secila prej tyre të jet simpatia e Ti. Kavalieri I Tërnocit u vu në qendër të vëmendjës. Ai ishte një bukurosh shtat lartë, i drejt me vetullat gajtan e sy të zi,ballëlart,filozofik,hundën e drejt flokët kaçurela.Kur buzqeshte I dukeshin dhëmbët e bardh të bukur si liluri. Ish, Natyra I kish falë vetëm bukuri e as një të metë.Ishte, artist i vërtet…. Alain Delon, në vend. Ecte ngadal, hap poas hapi, me dinjitet, sikur në ndonji parad. Synonte që sa më gjatë syt e publikut të jen të drejtuara tek ai. Deri sa gocat e bukura me padrurim pritnin krahun e luleve nga xhentëlmeni i Trnocit, ai me hapa elegant ecte ngadal sikur dëshironte pritjet e padurueshme të gocave ti zgjas sa më gjat,syt e bukura të tyre sa më gjat të jentë drejtuara tek aj. Të ket kohë që të vendos cilës prej dhijet gocave të bukura ti a dhuroi karanfilat. Nuk e kish leht me u përcaktua. Duke ecur shikonte gjith një nga një me kujdes, vlersonte shikimet, ato bukuri të rralla të tyre , buzqeshjet e sharmin. Vendos të jetë vendimtarë i drejt, e ti tregoj publikut se di me përzgjedh. I ofrohet gocës më të bukur, i a dorzon krahun me karanfila. Nga publiku kërcet duartrokitja me cilin kuptohej po i duartrokisin shampionës cilën e përzgjodhi dhe karafilat i a dhuroi xhentëlmeni i Trnocit. Në shenjë të faliminderimit për një krah karanfila goca e puthi e ky i tha:” Urime , në ty çëdo gjë shkëlqen nga bukurija. Por bust i ke si mjalta!” dhe vazhdoi:”për gruan dhe tokën Shiptari le kokën!”. Karafil goca qeshi, dhe i a kthej: “si xhentëlmen u dëshmove me sasin e karanfilave ,kurse bukurin natyrore mahnitse dhe bujarin shpirtrore duhet ta shplojsh…….ju meshkujt jetoni për famë e ne femrat për dashuri!”…..
Gjerisa juria numronte karafilat në binë orkestra e Bleh muzikës ekzekutonte pikën muzikore “Kërkojm qingjin e humbur” (“Tražimo izgubljeno jagnje”). Qingjin, e friksuar e të humbur duhej ta gjenin dh eta rikthejn me anë të akordeve të bukura muzikore. Kët detyr të vështir të gjetjës së qingjit e bënte “Bleh” Orkestra frymore. Përbërja e orkestrit mvarej nga pika muzikore që egzekutohej, rasi,vendi dhe fuqija e orkestrës.”Bleh “orkestra e Vranjës përbëhej zakonisht nga 8-10 muzicijent.Burija(truba) kryesore nji, burija dy, burija tre, klarinetisti, basi, basi vogël nji,basi vogël dy basi I vogul tre dhe daulla me çembele. Pika muzikore fillonte ashtu që gjithë mizicijentët shpërndaheshin në ambijentin ku egzekutohej kjo muzik afersisht dhijet metra secili larg njeni tjetrit. Në filim secili mizicijent bënte muzik solo, duke u munduar me mjeshtri magjike të egzekutimit dhe akordeve të instrumentit ta zgjoj, ta gjej qingjin ku do që të jet ta tërheq dh eta bie
në mes të ambijentit të disponuar ta luaje lojën e vet. Kështu, një nga një garonin gjith instrumentalistat duke filluar nga burija ,klarineti e gjith me radh. Viteve të fundit këti orkesti I u ka bashkangjit edhe saksafoni. e kur qingji I përgjigjet akordeve të muzikës dhe vjen drejt zërit nga vjen muzika athere gjith orkestri të gëzuar që e kan gjetur qingjin I a kan arrit qëllimit më gëzim e entuziazëm bëjn muzik aq të bukur e të këndshme për shpirt, siç thotë populli “edhe të vdekurin me çu nga varri”-Jehon gazeli, çuçeku turk, melodi serbe dhe rome. Kjo pik ekzekutohet kur musafirët qefleisen,janë mire të disponuar pas disa gotave të piera…Kjo pike muzikore mbetur nga koha e Turqve edhe sot ekzekutohet në dasma të rrethit të Vranjës e më gjër. Edhe sotë mbahet në mend në Banjën e Vranjës e në Vranjë ekzekutimi I kësaj pike muzikore në mënyr të mrekullueshme nga djemt e Koshtanës Qerimi e Hajdari me buri(trub)
Në vitin e parë( 1962), të organizimit të këti manifestimi juria pas numrimit të karanfilave me 600 karanfila tëmbledhura shpalli fituese “Karanfil gocën”,bukuroshën Sllobodanka Arsiq nga Vranja. Kët manifestim e kan përcjellë 10.000 shikus,që është numër impozant per Banjën e Vranjës, si vend i vogul.
Në Banjë të Vranjës me bër zefk vinin edhe shqiptarët e Lugonës së Preshevës. Nga Bujanoci: Enver Ramadani, me shokët Zijadin Sabedinin, Avni Jonuzin, Vaxhid e Fejzi Aliun, Farush Asllanin, Durak Rexhepi e tj. Kjo shoqëri në Vranjska Banjë shkonin të pregaditur. Në Bujanoc e blenin qingjin e pregasnin me pjekë Në Restoran në Vranjska Banj e pjeknin dhe servohej në tavolin. Me sofër të begatshme e disponim përcilnin manifestimet garuse. E tavolinat për rreth i u mirnin lakmi …..
Nga Trnovci: Avni Mehmeti-Çorovinja, me shokët…Aj kishte status të veçant e të privelegjuar në Banjë. Gjat zgjedhjeve parlamentare për Kuvend të Jugoslavisë kishte përkrahur kandidatin e Vranjska Banjës për deputet federativ, Dushan Devexhiqin-Zhika, në vitin 1968, i cili fiton zgjedhjet .Gjat festimit të fitorës prej veturës e deri në restoran masa e mbledhur Avniun e kan bajt në duar. Avniut në hotel jo vetëm serbët që silleshin si kbadahi, por as polici nuk guxonte me i a prish timin e duhanit eventualisht edhe nëse dikush nga shokët e ti e bënte nën ndikimin e alkoholit ndonji ekces. Pos ati, nga Trnoci vinin Ramadan Ahmeti Daci, Hamdi Daci, Shaban Xheladini, Ilmi Sulejmani, Selim Crni, Salihi i Malës, Dema i Bazit e tjerë. Nga Rainca i përhershëm ishte Ibra i njohur. Nga Presheva Selim Selimi, Jashar Selimi, Mehmetaki Jusufi, Sami Qerimi, Durgut Krashnica, Hasan Hajrullahu, Vebi Dasa, Dema mësuesi e tj. Këtu në Vranjska Banjë duke i zbrazur gotat e rakisë me meze të pasur, shpesh hartohej dhe vendosej politika kadrovike në komunat e Sërbisë Jugore. Punët e krryera me sukses i përcillte kënga dhe vallja…..Vranjska Banja ishte e ndime me këngëtare të bukura dhe muzicijent profesionist.
Me kalimin e kohës, manifestimet kulturore në Banjën e Vranjës bëheshin më përmbajtësore dhe me program më të begatshëm.Manifestimi që dikur quhej”karajfil goca”(karanfil devojče” u riemrua „Mretresh e karajfilit“(„Kraljica karanfila“)Prej manifestimit që në vitin 1962 ishte dy ditor u shëndrua në manifestim gjasht ditorë e në vitin 1995 dy javë.
Në vitin 1962 gocat garuese të provincave patrijarhale skuqeshin duke dalë në binë para publikut. Në vitin 1994 ato defilonin në bikini.Në spektaklin e vitit të përmendur që mbahej në restoranin “Kiçer” të Vranjska Banjës ishin shitur 13.000 karanfila. Me gjith se ishte mbushur çdo cep i restoranit numrin kaq impozant(13.000), ishte e pa mundur të hyn në sall. Me karanfila të dhuruara nga publiku “Mbretresh e karajfilit” u zgjudh Lidija Kovaçeviq,nga Presheva. Në nder të fituesës në vazhdim këndoi kënëtarja e mirnjohur e melosit jugor Hysnije Rexhepova.
Lidija Kovaçeviq,nga Presheva u zgjudh “Mbretresh e karajfilit” në vitin 1994

image




Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *